آموزگار کلاس اولی

شامي کرماشانی




شامي کرماشانی

(1296- 1363ه.ش)


شامي، تلفظِ محليِ "شاهمراد" است. نام خانوادگی او هم "مشتاق" است. در چهار سالگي به دليل بيماري آبله كور شد و خودش گفته تخلص "شامي" علاوه بر نام او، تلمیحی هم به شامِ تاريك و سياهِ چشم هایش هم دارد:

روژي كه من بيم وَ مادرﹾ پيدا قَومان وَ شادي وخت بي، بون شيدا

هنوز نشناسوم چپ و راسِ دَس دَسِ جهاندار، جهان بينم بَس

سه ساله نيمه، طفلِ خوار و زار مادرم وَ دردﹾ سختي بي دچار

شَش ماهِ تمام دَ بانِ جا بي عاقبت دواي دردش فنا بي

له بعدِ ده سال فوتِ مادرم خاك يتيميش رشياده سرم



شامي كابوس صاحبخانه را به عنوان يكي از مشكلات ملموس و واقعي مستاجران به زيبايي هر چه تمامتر تصوير :

ترجیع بندِ شیرین کرانشینی چنین شروع می شود:

بنده یه نفر کرانشینم

چو عزیزمِردی، دایم غمینم

نه خارج مذهب نه جوداس دینم

ار دوعات گیراست بکه نفرینم

شاید له ی دنیا دیتر نمینم

راحت بوم وه دس کرانشینی

چه بکم له دس کرانشینی

داد و هرکس بم حقم نیه سینی

از سگ دو زدن هایش برای تامین اجاره بها می گوید:

توای بزانی سگ وحالم نه و

آسایش نَیرم نه روژ و نه شو

صُب تا ایواره هام وَ تقّ و دو

تا سرِ مانگ بای، دوو تیکه اسپَو

یا بَم فروشم یا نَمَه گرو

ایشم کراکم بلکه نمینی

چه بکم له دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

کسانی که تجربة مشابهی از کرایه نشینی در روزگاران پیشین دارند، غُر زدن های صاحبخانه برای مصرف آب و برق، دخالت در دعوای بچه ها و بعضا کار کشیدن از مستاجر را به یاد دارند:

ژنم جاروکش، خوَم قابچی درم

فصل زِمِسان وه فر پاکَو کرم

له عیش وعزا چو سماورم

خویان چوو آقا، بنده نوکرم

ار منعیان نکی دَنه ناو سرم

ایوشن گوشتِ گَن ارامان سینی

چه بکم وه دس کرانشینی

داد له هر کس بم حقم نیه سینی

بدترین ایام برای کرایه نشین سرِ برج است:

یه هفته مَنیَه مانگ بچوده سر

ژِنِ صاحو مال، دس نیده کمر

وَ ژستِ تمام تیَته پشت در

له ور پای هلسم، چو آقا ونوکر

و ژنم ایوشم دم که سماور

خوم دَوِم ارای میوه وشیرینی

چه بکم له دسه کرانشینی

دادله هر کس بم حقم نیه سینی

مستاجر بیش از صاحبخانه از دستِ بچه هایش عذاب می کشد:

یه کُرّی دیرن چو بچکه شیطان

صب وخاو السی تیَته ناو ایوان

جیبی پرِّ ریخ، دس وه تیرکمان

خَید ارای قوری، خید ارای اسکان

سیوِلِ جافر کَیته وَ نشان

کس جرئت نیری صدای بایه بان

بوشی جوانه مرگ! سرم شکینی

چه بکم له دسه کرانشینی

دادله هر کس بم حقم نیه سینی

شامی، کلّ دارایی اش را چنین بر می شمارد:

داراییم بیَسه چوار دویت و یه ی کُرّ

دو پتو نیم دار، یه جفت لافه شرّ

یه جفت متکای وه دم قیچی پرّ

سر نایته بانی چو پاره آجر

چوار جام روحی، یه دانه سینی

چه بکم وه دس کرا نشینی

داد وهر کس بم حقم نیه سینی

و از جمعیت زیاد همسایه ها و صفِ طویلی مستراح سخن می گوید:

زانی چن نفر هایمه یه ی حصار؟

مه ایوشم پنجا، تو بیوش پنجا وچوار

دریژ وکوتا، کاردار و بیکار

صب له خَو هلسیت، له گوشه ی حصار

بیس نفر وِساس تَک داسه دیوار

هفده آفتاوه نریاسه قطار

باید پَی نوبت، بلیط بسینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد وَ هر کس بم حقم نیه سینی

و در این میان مقایسة احوال کرایه نشین با احوال سگ بسیار دردناک و در عین حال جاندار و ملموس است:

بازوم وغصه بیه سه بالِ سگ

اقبالم پست تر، وَ اقبال سگ

هاتم وَی دنیا ، من وه سالِ سگ

هر شو نیَخَفِم من وَ قال سگ

نصمِ شو ایوشم خوَش وَ اقبال سگ

نه کرامال دَید، نه پالتو سینی

چه بکم و دس کرایه نشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

در بند بعدی از مصیبت های مستاجر در مهمانی دادن سخن می گوید که منجر به بی خانمان شدن او می شود:

ارای بدبختی و نیامَی و نَهات

یه قومی دیریم که هات وَ دهات

شاید بشناسی: "کیخدا بساط"

یه کَلَشیری هاورد وَ سوغات

شفق، صاحو مال هم دنگی دِرات

پوپه کَو بگری بسکه قیولینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

یه ی شو دو نفر بینه مهمانم

نیم ساعت بیشتر له برق سزانم

صب بینه آگر رشیانه گیانم

آقای صاحومال و گَردِ خانم

هم لحاف شر دریا و شانم

و تن تا غروب لیره نمینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

زور گفتن صاحبخانه به بچة مستاجر از همه دردآورتر است:

روحم دی خستس و فرمان زور

و کُرَم اویشن: خر بی شعور!

صب له خو السی صورتت نشور

لی آوِ لوله فره رِشِنی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

از تنوع اقوام و بدبختی مشترک آن ها سخن می گوید:

بس که کرا دام له طویله چو خر

عمر، و بدبختی هاوردم و سر

بیمَسه مونس چن گرو بشر

لر له لرسان، کرد له دینور

لالو له پاوه، جاف و کمانگر

کرد و لر و فارس، ترک قزوینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

شامی می گوید این فقر است که انسان را حقیر و ترسو و بی رگ می کند:

نه پست و ناکس نه نادرویشم

شرمنده له روی بیگانه و خویشم

نه کس تیده لام، نه لای کس نیشم

خویان هرشو چِن، من کیشک کیشم

ار دیر در وا کم، نَمِنَه ریشم

منیش رَگ نَیرم چو سیب زمینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

ناچار در پی خانة جدید دوره می افتد و بدبختی ها و تحقیرهای بیشتری را به جان می خرد:

دویکه چیم بگرم اتاقی له جای

وتم بکیشم، بیلا دنگم نای

کم کم چیم درِ مال مَشی مرای

یه ی عفریتی دیم، وه ریوارت نای

دمامه ی جادو، نیَرسیاد و پای

مر فولاد زره بوده قرینی

چه بکم و دس کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

چو کاور و گرگ وَ لی رّم کردم

یه ی پا ها ته ور، سه پا دور گردم

و هول گیانم، سلامی کردم

وت کاری داشتی؟ ناو اطاق بردم

وت تویسرکانید؟ وتم نه کوردم

وت کورد کوره ی؟ وتم هرسینی

چه بکم و دسه کرایه نشینی

دادله هر کس بم حقم نیه سینی

اما طبق ضرب المثل معروف امریکای لاتین، فقرا سفره های خالی و تختخواب های پر برکتی دارند و این خودش بلای جان می شود:

وت چن نفرین؟ وَتِم ده نفر

عده ی پریشان، عده ی خاک و سر

غیر از ربابه و عمه ماه پرور

زبیده و ملوک، نَصرت و کشور

نیمتاج و تاجی، عشرت و خاور

کُره بوچکله و خوَم و یه ژنی

چه بکم له دسه کرایه نشینی

دادله هر کس بم حقم نیه سینی

در این گشت و گذار مشقت بار، اسامی محله های کرمانشاه برده می شود:

چو پشی له شون بوی پیاز داخ

یه ی هفته گردیم مال و مال، سراخ

له سنگ معدن تا پشت چوار باخ

تیمچه و چنانی تا برزه دماخ

کس و پیم نیاد یه ی دانه اطاخ

وَ دیند، یسه؟ رسم هاو دینی؟

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

کار به فروش اسباب و اثاث منزل می رسد:

یه ی فرشی داشتم مینسته جل شال

باو پالان بی، ارای یابو آل

چوار قیمتِ خوی، هر دامه حمال

هفته ی یه ی کوچه، چوار روژ و یه ی مال

دویکه دامَی شان علی دلال

وتم ییش بفروش نیتوام بمینی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

و از بیماری بچه هایش می گوید:

یه ی کُری دیرم چوار سال و نیمه

بیچاره و بدبخت له بانی بیمه

رنگ زرد و ضایف شکل یتیمه

هرچی درارم ارای حکیمه

هر کس کچک خی، ایشن کریمه

کریم، ابوالفضل رانت بشکنی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

و از خوش رقصی هایش برای صاحبخانه:

وه هول گیانم، نَونه دشمنم

عزیزم مردو ، وه دمیان خنم

اِمریکای رقسم، انگلیسی ژَنم

چو آقای ویگن پنجا جور خوَنم

ار بکن نفرین ژن و فرزنم،

خومیش کمک کم، اویشم آمینی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

و کم کم آه از نهادش بر می آید و لحن طنز آمیزش به تدریج رنگ تلخی و غمگینی می گیرد:

کس خَور نیری و حالِ دردم

گوش کس نیه و آهِ سردم

چل سال و ایران زندگی کردم

کرای زمین دم، و بانی گردِم

روزگار، محتاج کرد وَ نامردم

نه رومی رومم، نه چینی چینی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

قلبم چو کوره ی حدّاد، مَدی جوش

و دس دنیا و خلقِ خاک فروش

دنیا زندانه ارای اهل هوش

آیم نباید کمتر بو وَ موش

اَویش جا دیری و ناو پِرّ و پوش

موش نه کرا دی، نه کرا سینی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

اطاقی گِردم بی برق و بی آو

در و پیکر خویرد، چوار دیوار خراو

داخی پیرم کرد، کردمه قولَّو

روژِ نیمه رو و لیم کرده شو

دی چه توایده لیم آسمان کَو

حق مه تا حشر، له لات بمینی

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی

کابوس صاحبخانه و کرایه نشینی پس از مرگ هم دست از سرِ او بر نمی دارد و منظومة کرانشینی با این تصویر غم انگیز و موثر و در عین حال با طنز تلخِ فروش کفن، پایان می پذیرد:

و روژی ترسم اجل بدَی زنگ

عمرم تمام بو، وی دنیای دو رنگ

پنهان بوم و ژیر خشت و خاک و سنگ

ژن صاحو مال و بیل و کلنگ

غره غر کنان و قصّه ی جفنگ

بایدن کرای قور و لیم بسینی

چه بکم له دسه کرایه نشینی

دادله هر کس بم حقم نیه سینی

سرمانگ و مانگ بایده دیارم

و بیل هَل کنی سنگ مزارم

بکی شکنجه و زجر و آزارم

داد بکم هاوار....کی کفن سینی؟

چه بکم و دسه کرانشینی

داد و هر کس بم حقم نیه سینی



از آن جا که از دست طنز كاري ساخته نيست و خنده هم مرهمي بر زخم هاي عميق او نيست، شامی از استيصال و درماندگی خود مي نالد. غلبة آشکارِ درد بر طنز را در مثنوی زیر هم می بینیم:

بَديم چه س گردون، بَد كَي وَ گَردِم ؟

تا كَي خوین دل مَدَي وَ خوَردِم؟

نه مه رگم پَيداس ، نه زندگاني

بلاتكليفم له دنياي فاني

مَر من وَ جُمله ي نوعِ بشر نيم

یَی دَم بي غصه و بي دردِسَر نيم

شخص تهي دَس خَرّگي خَسه

سَر كَشي كَري پَخشه و مگسه

له دنيا بَري، له گيان بيزارم

اجل بَو بوَرَم ، بچمه پَي كارم

وَي وَ بد بختي، داد وَ ناكامي

درد دل فِرَس كوتا كَر شامي

ثابت بي وَ من لَي روزگاره

هَر كس دردِ خوَی وَه خوَ‌ي دياره



شامی و سیاست:

هر چند شامي در زمان نهضت ملي شدن صنعت نفت از هواداران آن بود اما در همان زمان از نقد مشكلات اقتصادي در دولت مصدق هم دست بر نمي دارد كه شاهد آن قطعه "دكتر مصدق تكليفمان چس "مي باشد. در این قطعه از نابساماني و بيكاري و فقر و فاصلة طبقاتی در دورة دكتر مصدق به او شكايت مي كند كه:

جواوو سلامم نیَشنوم له کس

بیکار چوو ایمه له ایران فره س

خوش وه حال هر کس مرید، آسودَس

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

نیمی و ملت دچار دردن

له صبح تا غروب بیکار مگردن

و گسنه ی وینه ی زعفران زردن

مرد مبازره روژ نبردن

زر ارای ایووه و شرّ ارای ایمه س

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

نیمی و ملت چو گای پرواری

هر خُوَن و خفِن له سمن کاری

نه درد جفت خوَن، نه درد گاری

سر مسن وجام باده ی بی عاری

همیشه هفت رنگ له سفره شان هس

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

ایوشن چوار میلیون بیکار له پایتخت

عمر گرامی مَگذَرِن وَ سخت

بی جا و مکان بی لباس و رخت

سه وعده غذا کردن وَ یه ی وخت

آخر اوانیش همنوعِ ئیوه س

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

مشتی زر پرست سکه زر شناس

هیچ دینی نیرن غیر از اسکناس

مجلس ریا و روضه قرار داس

تا نیشان بیَن اسپاوُ اساس

یه روضه نیه ، ییش یی جور حقه س

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

اوضای ممکلت درهم برهمه

وینه ی زلف یار، پر پیچ وخمه

نیمی له ملت دچار غمه

رشته ی زندگی خیلی محکمه

ور نه وه آسان گیان مده ن وه دس

دکتر مصدق تکلیفمان چه س؟

اما در ادامه از زبان مصدق ضمن دعوت مردم به بردباري و شرح مشکلات، به نقد مشکلات اجتماعی و فرهنگی خود ملت هم مي پردازد:

جواو دکتر مصدق وه مردم ایران:

اول وَ ياري حيّ لامكان

وَ دعاي سَحر ، عه لّامَي كاشان[1]

وَ بخت و اقبال پادشاي جوان

خواهم آباد كرد، ايران ويران

خدا ياري كَي و كارِ بي كَس

له من نَپرسين تكليفمان چس

صَور كَين اي چرخه يَي دور بخوَي دَور

قَول دَم اي اوضاع، نه ميند، وَي طور

بزانين حلوا نتيجه ي قوره س

له من نه پرسين ته كليفمان چس

مصدق كَي وَت تو شيره كیش بو

سه ر تا پا عُريان، لُخت ئاونيش بو

له ناو خرابات، نيره درويش بو

سرمست باده و بنگ و حشيش بو

نيمه ي له ئيوه، چكيده ي شيره س

له من نه پرسين تكليفمان چس

يه نوزده ماهه، من زمامدارم

وه رنجِ محنت، ميهن دچارم

وطن فروشي، نيه له كارم

رزم آرا و هژير له كوره بارم،

تا كه بفروشن وطن وَ نا كس

له من نپرسين تكليفمان چس

نفت ملی کردم. ملکیش ملی بو

تا کی ئی کاره زیره جلی بو

روزگار وه کام توکّلی بو

حسن لات محتاج  حاجی قلی بو

ار بیوشی مردم ایوشن و طَوَس

له من نپرسين تكليفمان چس

ايران نه ايران: مصدق آباد

ملت نه ملت: غلام آزاد

لاهه نه لاهه: بُنگاي عدل و داد

رنج چرچيل كِرد و رنجِ فرهاد

دیتر كوتا كَر شامي سخن بَس

له من نپرسين تكليفمان چس

در مجموع شامی به نهضت ملی تعلق خاطر داشته و این رویکرد برای شاعر بی سواد و کوری که از متن عامی ترین مردمان جامعه اش برخاسته، در زمان خودش امتیاز بزرگی به شمار می رفته است. شامی قطعه ای براي" كريمپور شيرازي" - روزنامه نگار مبارزی كه به وسیلة ايادي شاه كشته شد- و همچنین برای دکتر حسین فاطمي-شهید دیگر نهضت ملی- اشعاری به زبان فارسی سروده است:

عذابم مي دهد هر دم دو دردِ بي دوا امشب

يكي داغ كريمپور و دگر، اوضاعِ ايرانم

در اين دنياي دون پرور به جرم عشق بر كشور

به دار غم زند امشب، عدو جمعي زِ يارانم

حسين فاطمي فرياد زد شامي چه رعد آسا:

سلامت باد ايران، مرگ بر شاه ، هديه شد جانم

و همینطور براي دكتر مصدق چنین سروده است:

آن كه در شوراي لاهه بهرِ ملت داد كرد

آن كه با نيش قلم كار دو صد فرهاد كرد

پشت پا بر زر زد و دين خدا را ياد كرد

آن كه روي شمع بيگانه به سوي باد كرد

جان من بادا فدايش تا كه جان دارم به تن

آن كه كوته كرد از ايران ما، پايِ عدو

آن كه بر هم زد بساطِ دشمنان فتنه جو

آن كه هشته بر دلِ بدخواه ايران، آرزو

بر وي اي باد صبا از شاميِ مسكين بگو:

اي مصدق ما ثنا خوان توايم از مرد و زن



نقد اجتماعی:

امروز دیگر جامعه شناسان سیاست را کلید حل تمامی مشکلات جامعه نمی دانند و در مقابل به مسائل فرهنگی توجه بیشتری دارند. شامی نیز علاوه بر نقد سیاسی به نقد روابط غیر اخلاقی و بی رحمی ها و بی عاطفگی های مردم نسبت به هم نیز می پردازد و به همة مشکلات، صرفا رنگ و بوی سیاسی نمی دهد. شعر"روين نواتي" نیز نقدِ مردماني است كه به خودشان هم رحم ندارند و دستشان توي جيب يكديگر است:

مَردم باین دیار ای بدبختیه

روینِ خاترجم، وَی شاره نیه

چیم روین بسینم، له یارو بقال

ارای ناو حلوای جمعه ی آخر سال

سلامی کردم، وت: سلام گش کس

او کاسه ارا گِردیدَه وه دَس ؟

ماس توای نیرم ،رُب توای نیه

شیره دو جور هَس، سفید و سیَه

سپس شامی از دغل و دزدی رایج در جامعه به سختی انتقاد می کند و می گوید:

چوار من رُب سينم : هر شيره توته

هزار گردكان، پانصدی پوته

ناقصَيل وَ بَس نادرُسي كَن

خَير و بَركت له ئيران نَمَن

بَسكه زیاده بدپیشه و عمَل،

زندان جا نَيري پَي دزد و دَخَل

لَو روژه ترسم چوار دَورِ ئيران

ديوار بكشين بكَنه ی زندان

يه ي آو وَ ناوِ مملكت رِشياس

دُرُسيش وَ تير، نادُرُس كُشياس

بعد از این انتقادات به ماجرای خرید روغن باز می گردد و از زبان بازی های مرد بقال می گوید:

وتم: روین توام، روین خاطرجم

ار دیری به پیم، گیان خُوَد قسم

بقال گُرجَو بی، اول کاری کرد؛

دس چپ هاورد، دسِ راسم گرد

پَنجَم جور تسبیح ، پَن شش دَور شمارد

سی"تو بِمِری"و چوارده قسم خوارد

وت: خوَم عشایر، چکیده ی کُردم

دَه مَن روین له مال خالوم هاوردم

کَره ی بی داخل، روین خاطرجم

دَساو خورشی، خالوژنِ خوَم

بالاخره بقال با قسم و قرآن روغن ناخالصي را به او قالب مي كند و شاعر وقتي با آن حلوا براي آخر سال مي پزد و مي بيند چه كلاهي سرش رفته، از غصه حلوا را به ديوار مي مالد كه موجب نزاع و درگيري با صاحبخانه اش مي شود. کتک می خورد و کتک می زند و جنگ مغلوبه مي شود و شامي صحنة تمام عيار و درخشاني از طنز ناب خود را مي آرايد:

ذرّه ي له حلوا نامه بان زوان

دل و درونم، وقت بي بايده بان

تاوه هَل گردِم وَرَو ناو حَصار

گِن گِن له حلوا، دامه قَي ديوار

پولم حرامه، يَه بايد برِّشه

اَر بَشي بكَم، مِرديَكان كُشه

دامه قه ي ديوار مالَه يك هاوردم

طاق نَماي ناوراس، بَن كَشي كردم

ژنِ خاوَن مال، له مال هاته دَيشت

وَ گيان سركار، مرديگ اَرام نَيشت

هف هش دشمين دا، من دَنگ نكردم

آخر مجبور بيم ناو باوگي بِردم

هف هش دَس خواردم، دو دَس وَشانم

بيس كرانشين رشيانه بانم

من ديم كار گَنه، ناو خدا بردم

كراواته كه ي باقر خان گِردم

باقر خان له ژير، يه ي عده له بان

من له ناو راس بيم، چو كَواو لاي نان

شامي مرافه ي رون نواتي

هستيم دا وَ باد، خستمه لاتي



شامي و شعر نو:

اما شامي با شعر نو هیچ میانه ای ندارد. که با توجه به سواد ادبی او و شناخته نبودن نوسرایی و نوسرایان در آن روزگار زیاد هم غیر منتظره نیست:

یا فَراق ئاخر کوشیدم یا غمِ اشعار نو

وَی دو درده ئه ر نمِردم ، دی نه لرز دیرم نه تَو

قسسه یی بی مغز و مغز ئازار و پووچ و بی لَذَت

دیم وه هرجمعی خوَنَینَی، اهل مجلس کَیده خَو

روغن و گوشت و برنج و لیموو عمّانی وسیب،

کَی وَ خامی بوود بخوَیده ی تا نَکریَیده پلَو

قافیه سلطان شعر و قالبی خشته سخن

خشت بی قالب چ حاسل؟ ملک بی سلطان خِراو

شعر نو باید وَ ژست و ناز مخصوصی خُوَنی

ئَر وه مَردانه خوَنیدَی، حرف مفته و ناحَسَو

شاعر شیرین کلام شعر نو! هَر یَه بزان

عافیت دوره جه سرکار، ئه ر بخوَید هشت مَشکه ئه و

شعر نو کهنه وه یادم برد،‌ نیه زانم چاره چَس

قسسه یِ بی مغزِ بعضی، مغز « شامی» کرد خراو




×




کرمانشاه من

کرمانشاه سینه ستبر و چهره زیبای ایران اسلامی است ( مقام معظم رهبری )

شعر کردی شاری کرماشان


شاري كرماشان

شـاري كــرمـاشـان پــر لـه گـوهـره

آو و خـاكـگـي مـشـك و عـنبـره

چوار فصل و گرد يك و ناو يي استان

يـه كـار خـداس نـه كـار انـسـان

ســرما و گـرمــا و نــاو يـي اقـلـيـم

يــه كـار كـيــه ، جـز كـار كـريـم

لـه سـردي سـنـقر تـا گرماي سرپل

اعـتدال ريـجـاو ، سـرانسر پـر گل

زيــتـون رودبـار هــس و نــاو پــاوه

انـاريــش ديـري بـهـتر لـه ساوه

بـرنج گـيـلان لـه صـحنه مـان هس

خرماي خوزستان و قصرمان هس

بــاخ لـيـمو قـصـر خـيلـي معـروفـه

و فـصــل وهـار پـر لـه شـكـوفـه

وفـر آو تـاوسـان و بـان كـويـلـي

آيـم سـر مـس كي چو باده ليلي

سـوغـاتـي بـيشـم جـهـاني بـيـه

رون حـيـوانـي بـان دسـي نـيـه

ريـشه نــژاد كـرمـاشــان زانـــي

نــژاد اصــيـل قــوم ايــرانــــي

زوان كـرمـاشـان خـيلي شـيريـنه

لـه نـاو كـل كشـور يـه بي قرينه

كـردي و تـركـي ، جـاف هـورامي

لـكـي و لـري ، فـارس و ايلامي

جـافـي جـوانـرو ، لــري كـنـگـاور

هــورام پــاوه ، كــردي روانـســر

سـومـار ايـلامي ، لكي و هرسين

و چـمـچمالـيش اويـشـن بيـنابين

فارسـي كـرمـاشـان و سنقر تركي

خـلاصـه هـرجـا يـي جـور قصه كي

خـوراك مـردم فـقـيـر و بــا مـال

و دوئـيـنه هـس تـا خـورش خـلال

یــادی بکیــم له عشــایر غیور

سرتاسر استان له نزیک و دور

ایـل کلهر و جنــوب استان

تیــریل مختلف دیری فراوان

تیره ی شیان و سیه سیه بین

کله پا سیل که تیره ی خالی بین

جور تیره ی کرگا دی وجود نیری

گشتی غیورن جوان تا پیری

ایل سنــجاوی و غرب استان

جور دسته ی گل و ناو بستان

هم ایل گوران هم که قلخانی

ایـــل ثــلاث و ایـــل بـابـاجانی

جـــزو ایلــیل غیــور و پر دل

جور دانه ی تسبیح و یک متصل

خلاصه بیشم عشـــایــرمــان

پشــتوانه کشــــــور ایـــران

ارای روژ جنگ خویان نیشان دن

دشمن و کار خوی پشیمان کن

ســراو کرماشان خـيـلي زيــاده

جــور خضـر الـيـاس يـا خـضـر زنـده

ســراو جـابـري ، سـراو نـيـلـوفـر

ســراو يـــاوري يــا ســـراو قـنـبـر

سـراو سـوزعـلي سـراو بيـستون

سرآو گـرم ســرپـل ، سـراو هـرسـيـن

ســراو صـحـنـه لــه نــاو دربـن

يـك و يـك بـهـتر چـو آوي الــون

كـويـل بـرزي گشــتي نـامـيـه

جــور دالاخـانــي مانـنــدي نــيـه

تمـاشـاي بـكه كـوه بيــستـون

و عشــق شـيرين كـار فـرهـاد بين

يـه كـار عشـق بي نـه كار فرهاد

تيـشه عشـق بـي ودست فـرهــاد

و دالاهــو بـين بهـشت بـريـن

مـانـنــدي نـيــه و بـان زمـــيـن

آوي چــو زمـزم خـاكي گـوهـره

عطــر شـكـوفـي مشـك و عنـبــره

كـوه امـروله جـور بـامي استان

ســري بـلـنده عين طـاق وســان

سـهيل و شـاهـو امـروله و پـراو

هـم افـتـخــارن هـم روشــني چــاو

کوئیل برزی گشتی مشهوره

جور بیســـتون جور امــروله

بسـكه دي نـنويس تو ناتواني

وصـفـي كـرمـاشـان خدا خوي زاني

قلـم عـاجـزه لـه شـرح و حـالي

خـداونــد نـكـي ، بـيـنـم زوالـي

همـيشـه و نـاو كشـور پيـروز بو

هـر روژي جـشـن بـو ، جـور نـوروز بو

یکی از زیباترین و با ارزش ترین حرفه و مشاغل دنیا حرفه ی معلمی است، البته معلمی کاری بالاتر از یک حرفه و شغل است.

 یک معلم با حِس نوع دوستی، سعی دارد مُتربی خود را به گونه ای آموزش دهد که در بهترین و بالاترین جایگاه علمی و اجتماعی قرار گیرد، البته این مطلب به معنای تأیید و تحسین فعالیت همه معلمان نیست؛ چرا که پاره ای افراد در این صنف به واسطه دارا نبودن شاخص های معلم خوب، ثمره ای جز گمراه کردن متربیان و شاگردان به دنبال ندارند.

جایگاه ممتاز معلم 

در آیین و مکتب اسلام، علم آموزی و معلمی از جایگاه ممتاز و منحصر به فردی برخوردار است. به جرأت می توان گفت که در هیچ مکتب و آیینی به اندازه اسلام به این موضوع اهمیت و بها داده نشده است. آیات و روایات فراوانی که در منابع اسلامی در خصوص تَعلِیم و تَعلُم وجود دارد به خوبی گواه بر این مطلب است. در خصوص ارزش و اهمیت حرفه ی شریف معلمی، همین بس که خدای متعال خود را به عنوان معلم انسان معرفی می کند: «اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ.»[علق، آیات3-5]

بخشی از حقوق معلم بر شاگرد

در خصوص لزوم احترام به معلم و رعایت حقوق ایشان از امام سجاد (علیه السلام) این چنین نقل شده است: «حق معلم تو این است که وی را بزرگ شماری،حرمت مجلس وی را نگهداری، نیک به وی گوش سپاری، به وی روی کنی (در کلاس درس روبه روی او بنشینی)، صدایت را بر وی بلند نکنی، به کسی که از وی پرسیده، پاسخ نگویی تا خود او پاسخ دهد، در حضورش با کسی گفتگو نکنی، نزد او از کسی غیبت نکنی، از گفتار بد در باره ی او جلوگیری کنی، عیب هایش را بپوشانی، خوبی هایش را آشکار کنی...»] در روایت دیگری نیز  در خصوص تکریم مقام معلم نقل شده است: «قُم عَن مَجلِسِکَ لِاَبیکَ وَ مُعَلِّمِکَ وَ اِن کُنتَ اَمیراً؛ به احترام پدر و معلمت از جای برخیز هرچند فرمان روا باشی.»

پنج شاخص برتر یک معلم خوب 

1-معلم وارسته و مهذب

همان طور که در ابتدای بحث نیز بیان شد، در فرهنگ اسلامی، علم آموزی از جایگاه ممتازی برخوردار است، ولی از بعضی آیات و روایات استفاده می شود که تهذیب مقدم بر تعلیم است؛ کما اینکه بعضی از آیات قرآن کریم تزکیه را بر تعلیم مقدم شده است: «کَما أَرْسَلْنا فیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِنا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ؛[بقره، آیه 151]همان‏گونه (که با تغییر قبله، نعمت خود را بر شما کامل کردیم،) رسولی از خودتان در میان شما فرستادیم تا آیات ما را بر شما بخواند و شما را پاک کند و به شما، کتاب و حکمت بیاموزد و آنچه را نمی‏دانستید، به شما یاد دهد»، «کلمه (تزکیه) به معنای تطهیر است و تطهیر عبارتست از زایل کردن پلیدی ‏ها و آلودگی‏ ها و اعتقادات فاسد چون شرک و کفر، و زدودن رذیله ای مانند تکبر و بخل و همچنین اعمال فاسد و شنیع چون کشتن و زنا و شرابخواری...»

در خصوص لزوم احترام به معلم و رعایت حقوق ایشان از امام سجاد (علیه السلام) این چنین نقل شده است: «حق معلم تو این است که وی را بزرگ شماری،حرمت مجلس وی را نگهداری، نیک به وی گوش سپاری، به وی روی کنی (در کلاس درس روبه روی او بنشینی)، صدایت را بر وی بلند نکنی، به کسی که از وی پرسیده، پاسخ نگویی تا خود او پاسخ دهد، در حضورش با کسی گفتگو نکنی، نزد او از کسی غیبت نکنی، از گفتار بد در باره ی او جلوگیری کنی، عیب هایش را بپوشانی، خوبی هایش را آشکار کنی

تقدم تزکیه بر تعلیم ما را به این مطلب رهنمود می سازد که یک معلم خوب قبل از آنکه به فکر آموزش متربیان باشد، باید در فکر اخلاق و منش و تربیت دینی آنان باشد، و این مهم نیز میسر نمی شود مگر آنکه معلم خود شخصی وارسته و دوستدار پاکی و تهذیب اخلاق باشد. 

2-حریص و دلسوز  

یکی دیگر از ویژگی و شاخص های معلم شایسته، دلسوزی و حریص بودن نسبت به شاگردان است، این ویژگی در معلمان موجب می شود هیچ گاه در امر تعلیم شاگردان کم کاری نکنند، به همین جهت دغدغه مندانه به آموزش آنها مبادرت می ورزند، این ویژگی ممتاز را خدای متعال در خصوص برترین پیامبر خود که نمونه بارز یک معلم شایسته است این چنین به کار برده است: «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ.»[توبه، آیه 128]

3-سعه صدر و تحمل بالا

بدون شک شغل معلمی، حرفه است که در نوع خود دارای سختی های فراوانی است، چرا که انتقال دانش به دیگران و تربیت اخلاقی شاگردان به راحتی و سادگی میسر نمی شود، از این رو یک معلم شایسته به خوبی می داند، که موفقیت و تأثیر گذاری در این مسیر بدون داشتن صبر و سعه صدر امکان پذیر نیست، به همین جهت است که موسی نبی (علیه السلام) نیز برای موفقیت در مسیر تعلیم و تربیت امت خود از باری تعالی سعه صدر را طلب می فرماید: «قالَ رَبِّ اشْرَحْ لی‏ صَدْری وَ یَسِّرْ لی‏ أَمْری وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی‏ یَفْقَهُوا قَوْلی.»[طه، آیات28-25]‏ 

4-رأفت، مهربانی و حسن برخورد

یک معلم خوب در کنار صلابت و جدیت، شخصی مهربان و دلسوز است. جدیت و قاطع بودن او هیچ گاه مانع از مهروزی و دلسوزی او نسبت به شاگردان نمی شود، حسن برخورد و روحیه شاد، و زبان خوش معلم می تواند شاگردان را مجذوب ادب و اخلاق معلم کند، در واقع این رأفت و مهربانی است که در کنار تخصص و علم آموزی قدرت جذب معلم را دو چندان می کند، اگر یک معلم به خوبی از عنصر مهربانی و حسن خلق استفاده نکند چه بسا شاگردان از چنین معلمی گریزان خواهند بود؛ کما اینکه این مطلب در خصوص انبیای الهی نیز صادق بوده است: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک؛[آل عمران، آیه 159] به (برکت) رحمت الهی، در برابر آنان [مردم‏] نرم (و مهربان) شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده می‏شدند.»

یکی دیگر از ویژگی و شاخص های معلم شایسته، دلسوزی و حریص بودن نسبت به شاگران است، این ویژگی در معلمان موجب می شود هیچ گاه در امر تعلیم شاگردان کم کاری نکنند، به همین جهت دغدغه مندانه به آموزش آنها مبادرت می ورزند، این ویژگی ممتاز را خدای متعال در خصوص برترین پیامبر خود که نمونه بارز یک معلم شایسته است این چنین به کار برده است: «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ.»[توبه، آیه 128

5- متعهد، متخصص، خستگی ناپذیری و کوشا 

خستگی، تنبلی و سستی هیچ گونه سنخیتی با موفقیت در امر آموزش ندارد، به همین جهت معلمانی که در مسیر آموزش و تربیت متربیان زود خسته و سست می شوند هیچ گاه نمی توانند به موفقیت لازم در امر آموزش نائل آیند، یک معلم خوب باید خود را مجهز به سلاح تخصص و تعهد کند؛ چرا که با داشتن این عناصر است که می تواند خود را به موفقیت نزدیک کند. 

سخن آخر

معلمی شغل انبیاء است، در پرتو آموزش و تربیت معلمان وارسته است، که جامعه متمدن و توسعه یافته شکل می گیرد، به همین جهت لازم است، جایگاه معلمان را پاس بداریم و قدردان زحمات بی دریغ آنان باشیم. 

همدان در شورش سالارالدوله ( پسر سوم مظفرالدین شاه قاجار)؛ که مدتها حکمران کرمانشاه، لرستان و کردستان بود،بعد از مشروطه به اتریش رفت،او پس از خلع محمد علی شاه  از وین، وارد غرب کشور شد. پس از بازگشت ابوالفتح میرزا، روسای ایلات کردستان و کرمانشاه همچون داوود خان کلهر، نظر علی خان پشت کوهی، عباس خان نصیر الممالک چناری ،جماعت اسدآبادی و ولی زادگان کردستان به او پیوستند. وی به اتباع خارجی و اقلیت های مذهبی در همدان نامه نوشت و خواهان حمایت آنان شد، پیشقراول او با هفتصد نفر، به فرماندهی عباس خان نصیر الممالک؛ بدون خونریزی؛ وارد همدان شد، چرا که امیر افخم شورینی و عبدالله خان امیر نظام که از فوج داران همدان بودند؛ در نهان، با سالار الدوله هم پیمان بودند، تا جایی که نیروهای خود را از همدان خارج کردند تا مانعی برای پیشروی قوای سالارالدوله نباشد. با ورود عباس خان، غوغایی در شهر بر پا شد، بازار و مغازه ها تعطیل و مردم در مسجد جامع اجتماع کردند. در این میان عده ای طرفدار سالار الدوله و عده ای مخالف او بودند. سالار الدوله نامه ای به آیت الله شیخ محمد باقر بهاری نوشت، واو را پدر روحانی خود خطاب کرده؛ از او خواهان حمایت شد!، آیت الله بهاری که از رهبران مشروطیت در همدان محسوب می شد، با مشاهده نامه، خشمگین ، و جواب تندی به او داد: ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه تست عرض خود می بری و زحمت ما می داری شیخ باقر بهاری مردم را هم از همکاری با او منع کرد. سالار الدوله با اینکه همدان را تسخیر کرده بود ،ولی شخصا جرات ورود به این شهر را نداشت، اما قوای وی وارد شهر شدند و انجمن ولایتی، نظمیه و دوایر دولتی را غارت؛ و به آتش کشیدند؛ بازار نیز دست خوش چپاول گردید و حتی مامورین وی با استقرار توپ بر روی تپه مصلی، قصد به توپ بستن منزل آیت الله بهاری در کوچه ذوالریاستین را داشتند که با حمله مریدان آیت الله بهاری به رهبری برادر وی حاج شیخ محمد رضا جلوگیری شد. در نهایت سالار الدوله با لشکر 31 هزار نفریش عازم تهران شد که در نوبران، از مجاهدین و قوای دولتی شکست خورد و به همدان و کرمانشاه عقب نشینی کرد، اما ،نبرد اصلی قوای دولتی و مجاهدین با قوای طرفدار سالار الدوله به فرماندهی سر تیپ عبد الباقی خان چهاردولی ) پسر محمد رضا خان، نوه ولی خان میر پنج ( که مدتی قراسوران منطقه چهاردولی بود، در روستای شورچه، در مدخل منطقه چهاردولی رخ داد. البته، پیش از این نبرد، نیروهای دولتی به فرماندهی عبد الحسین میرزا فرمانفرما از عبد الباقی خان شکست خورده بود. در جنگ شورچه نیروهای مجاهدین تحت رهبری یفرم خان، یار محمد خان و مجاهدین بختیاری و رضا خان شصت تیر )فرمانده مسلسل چی ها( حضور داشتند، البته در این میان از خوانین منطقه چهاردولی اسدآباد همدان محمد صادق خان چهاردولی ملقب به صادق سلطان از هواداران مشروطیت بود که با نیروهای مجاهدین همراهی داشت، او از نوادگان ندر خان چهاردولی بود، ندر خان  0 (در زمان ناصر الدین شاه قاجار به ریاست ایل چهاردولی و قراسورانی منطقه منصوب شده بود. با این حال با حمله مجاهدین به قلعه شورچه که نیروهای عبد الباقی خان و محمود خان چناری) فرزند عباس خان( در آن محصور بودند، نبرد آغاز شد، که در این جنگ یفرم خان به دست محمود خان چناری و سهراب خان، پزشک اردوی مجاهدین به دست عبد الباقی خان کشته شدند اما در نهایت قلعه فتح شد و مجاهدین پیروز شدند و عبد الباقی خان تیرباران شد. با شکست شورچه طومار سالار الدوله بر چیده شد و امروز قبر تعدادی از مجاهدین ارمنی در پشت کلیسای مریم تپه هگمتانه باقی است. در پایان این جنگ، محمد صادق خان چهاردولی )صادق سلطان(   (به قراسورانی راههای خطه همدان تا تبریز منصوب شد، تا شاید پاداش مشروطه خواهی وی باشد

نظام آموزشی مکتب خانه ای قاجار و پهلوی اول

در مکتب خانه ها کلاس بندی وجود نداشت، تفاوت شاگردان فقط از سن و کتاب شان معلوم می شد حساب نیز آموخته می شد، ولی نه بر سبک اعداد بلکه به طور سیاق

توجه به هنر و تفریحات سالم:

متأسفانه در مکتب خانه ها به این بخش از نیازهای کودکان توجهی نمی کردند. تنها در پاره ای از مکتب خانه ها، گویا آواز خواندن و شعر سرودن جزو برنامه ها بوده است.
 

«در بعضی از مکتب ها آواز خواندن و شعر سرودن جزو برنامه ی تحصیل بود، ولی هر دو، بویژه آواز خواندن، اختصاص به مسائل مذهبی، نوحه خوانی و تعزیه داشت و معمولاً در روزهای پنج شنبه به شکل نوحه خوانی صورت می گرفت. با اینحال، معلم توجه می نمود که این نوحه خوانی در مایه ی اصلی آهنگ های مربوطه که گوشه هایی از دستگاه های هفت گانه ی موسیقی اصیل ایرانی بوده باشد». 

در برخی از مکتب خانه ها یکی از تفریحات بچه ها مشاعره بود، به این ترتیب که آخوند شاگردان قوی و پر استعداد خود را دو قسمت می کرد و آنان با هم به مشاعره می پرداختند. بدین ترتیب که کسی شعری می خواند و طرف مقابل می بایست شعری را که حرف اول کلمه ی آن با حرف آخر کلمه ی آخر شعر مقابل شروع می شد، بگوید. این کار ادامه می یافت تا یکی از طرفین برنده محسوب می شد. در این مشاعره کسی حق نداشت شعر گفته شده را دوباره بگوید و آخوند یا شاگردان مراقب این کار بودند. 

تعطیلات مکتب خانه:

«علاوه بر ایام ولادت و وفات معصومین، علیهم السلام، که مکب خانه تعطیل می شد، در ماه های محرم و رمضان و عید نوروز نیز، مدت درازی مکاتب بسته بود. همچنین در تابستان به علت رفتن اهالی به باغات و دهات، خود به خود مکاتب بسته می شد. علاوه بر اینها وقتی که در جوار یکی از مکاتب، زن مرد سرشناس و متمولی حامله بود، مکتب دار روز وضع حمل وی، شاگردان مکتب را در معیت خلیفه و جانشین خود، به آن خانه می فرستاد.

 

وقتی کودکان به در خانه ی معهود می رسیدند، در بیرون منزل با آواز بلند اشعاری را با هم می خواندند:

یا رب به حق نون تبارک
اولوسن بو مولود یا رب مبارک
که معنای آن چنین است:
خدایا به حق سوره ی «ن» مبارک
باشد قدوم این مولود میمون مبارک

در این موقع، صاحب منزل تحفه ای جهت مکتب دار می فرستاد و این تحفه، معمولاً عبارت بود از یک کله قند، یا چند قران پول نقره، شاگردان پس از مراجعه و تحویل تحفه به مکتب دار، آن روز را به مناسبت قدوم مولود جدید، تعطیل می کردند و این تشریفات به نام «تبرزه» معروف بود». 

شیوه ی آموزش خواندن در مکتب خانه ها:

در مکتب خانه ها اگر کودکان در مکتب آخوند باجی ها حروف الفبا را یاد نگرفته بودند، درس با آموزش الفبا شروع می شد. شیوه ی آموزش معلمان در اکثر مکتب خانه ها یکسان بود. اما با توجه به ویژگی های آموزشی هر مکتب داری، مختصر تفاوت هایی داشت.

می توان گفت اصول کلی آموزش خواندن عبارت بود از:

- آموختن اسم حروف، نه صدای آن ها مثل: الف، ب ... جیم ... دال ... میم.
- آشنا کردن شاگردان با حرکات، و تنوین ضوابط (شد، مد، وصل، قطع).
- خواندن حروف به عدد حرکات و تنوین ... .
- ترکیب حروف خوانده شده با همدیگر (البته اسم آن ها، نه صدای آن ها) و گفتن کلمه پس از آن.
- هجی کردن کلمات و تجزیه ی آن ها به حروف با گفتن حرکات هر یک از حروف.

برای آشنایی با این شیوه، به چند درس نمونه با این روش اشاره می کنیم:

رشدیه در شرح درس خود می نویسد:
«درس روز اول، آخوند و بچه ها با هم می خوانند: بسم الله الرحمن الرحیم؛ هو الفتاح العلیم، اول دفتر به نام ایزد دانا، صانع پروردگار، حی توانا. الف زَبَر؛ اَ - ب زَبَر؛ بَ - ت زَبَر؛ تَ - ث زَبَر؛ ثَ، تا آخر حروف. بحث دوم: الف زیر اِ - ب زیر بِ - ت زیر تِ - ث زیر ثِ - جیم زیر تا آخر حروف.

بحث سوم: الف پیش ا - ب پیش ب - ت پیش ت - ث پیش تا آخر حروف. سپس معلم حروف الفبا را، که معمولاً در اول جزوه ی شاگردان بود، یکی یکی می خواند و دانش آموزان نیز آن را تکرار می کردند. الف. ب. پ. جیم. دال. ذال ... مدتی شاگردان به آموختن اسم هر یک از حرف ها می پرداختند و پس از یاد گرفتن آن ها، به گفتن اسم آن با حرکات و تنوین آغاز می کردند.

پس از تمرین و تکرار تمام حروف، معلم از شاگردها می پرسید: یاد گرفتید: همه با صدای بلند می گفتند بله! بعد نوبت می رسید به ترکیب حروف: ب الف؛ با، ت الف؛ تا، ث الف؛ ثا، جیم الف؛ جا تا آخر حروف. پس از آن که این قسمت نیز به اندازه ی کافی تمرین و تکرار می شد، نوبت می رسید به هجی کردن کلمات. برای نمونه معلم شاگردی را می خواست؛ وی در جلو جعبه یا میز کوچک آخوند دو زانو می نشست و آخوند می گفت: «کتاب» را هجی کن. شاگرد باید می گفت: کاف زیر؛ ک، ت الف؛ تا، ب جزمی، «کتاب». 

البته برخی از معلمان به سلیقه ی خود در این آموزش تغییراتی می دادند. ممکن بود سؤال و جواب و یا ترکیب حروف با مختصر تفاوتی از مکتبی به مکتب دیگر، یا از شهری به شهر دیگر انجام بگیرد.

«تعلیمات اولیه برای اطفال یاد دادن حروف عربی و حرکات و تلفظ صحیح آن ها، به منظور خواندن قرآن مجید بود. بعد از مدتی که این تعلیم با موفقیت به پایان می رسید، خواندن قرآن آغاز می گشت و هنگامی که طفل موفق به ختم قرآن می گردید به شکرانه ی این امر مهم مهمانی ای در خانه ی او به ناهار ترتیب می یافت و از معلم و هم شاگردی های وی دعوت می شد.

ولی کسانی که به ادامه تحصیل می پرداختند، خوشنویسی یاد می گرفتند و به موازات آن خواندن کتاب های فارسی مثل گلستان سعدی، تنبیه الغافلین، اخلاق ناصری، نصاب الصبیان، قابوسنامه و نظایر آن ها نیز به شاگردان تعلیم می شد و طرز نامه نگاری از روی منشآت نویسندگان نامی سابق، مثل قائم مقام و غیره تدریس می گشت.

حساب نیز آموخته می شد، ولی نه بر سبک اعداد بلکه به طور سیاق.  این ها تعلیماتی بود که برای زندگی در محیط اجتماعی آن روز کافی به نظر می رسید لیکن کسانی که می خواستند بیشتر بخوانند، غالباً به مدارس طلاب دینی می رفتند و از محضر مدرسان دانشمند بهره می گرفتند. ناگفته نماند که این عده محدود بود زیرا اولاً بیش تر خانواده ها امکان نداشتند که فرزند خود را به تحصیل بگذارند و ثانیاً علم و دانش نیز، به قدری که امروزه در امر زنگی مؤثر است، از آن حیث در گذشته نداشت و در نتیجه از طرف خود محصلین نیز کم تر استقبال می شد». 

برنامه ی درسی در مکتب خانه ها:

در مکتب خانه ها کلاس بندی وجود نداشت، تفاوت شاگردان فقط از سن و کتاب شان معلوم می شد.

نحوه ی آغاز درس و «درس گرفتن» و «درس دادن» به این شرح بود:

اول صبح که مکتب دار در مکتب حاضر می شد تمام کودکان به احترام وی بلند می شدند و پس از صدور اجازه ی جلوس، کودکان روی تشکچه های مخصوص خود می نشستند و کتاب درس را جلوی خود باز می کردند و با صدای بلند به خواندن درس مشغول می شدند.

معلم چند یا یک نفر از شاگردان را پیش خود فرا می خواند. این شاگردان کتاب های خود را بر می داشتند و می رفتند جلو مکتب دار دو زانو با احترام می نشستند. ابتدا هر کدام درس گذشته را می خواندند و آن را «پس می دادند»، سپس مکتب دار به آن ها از روی کتاب شان درس جدید می داد و به مشق خط آن ها رسیدگی می کرد و درس و سرمشق جدید، که عبارت بود از یک سطر نوشته یا شعر، به آنان می داد و آن ها اجازه می یافتند که برگردند و در جای خود بنشینند.

پس از آن معلم چند نفر دیگر را فرا می خواند و به همان شیوه از آنان درس را تحویل می گرفت و درس جدید می داد. در حالی که گروه یا فردی مشغول تحویل گرفتن درس جدید بود، کسانی که قبلاً درس شان را گرفته بودند در سر جای خود، و در اکثر موارد با صدای بلند، مشغول خواندن آن می شدند و یا به تمرین مشق خط می پرداختند.

آموزش کاملاً انفرادی و بر اساس استعدادها و توان شاگردان بود. اگر معلم چند نفر را یک جا درس می داد یا از چند نفر درس می پرسید، آنان حتماً همدرس بودند و از پیشرفت و استعداد نسبتاً یکسانی برخوردار بودند. همه ی شاگردان هر روز درس جدید نمی گرفتند، بلکه با توجه به آسانی و دشواری درس های پیشین، گاهی یک روز در میان و در مواردی دو روز در میان، درس های جدید می آموختند.

معمولاً در هفته چهار روز مخصوص درس خواندن و دو روز ویژه ی تمرین و به اصلاح دوره کردن بود. بدین ترتیب که دو روز شنبه و یک شنبه درس می خواندند و روز دوشنبه همان درس را تمرین می کردند. و باز دو روز سه شنبه و چهارشنبه درس می خواندند و روز پنج شنبه مخصوص دوره کردن و تمرین بود. واضح است که چنین برنامه ای ممکن بود در همه ی مکتب خانه ها مراعات نشود و هر مکتبی تغییرات خاصی در آن بدهد.
روش حفظ کردن در مکتب خانه ها:

در مکتب خانه ها حفظ کردن یکی از روش های معمول تحصیل بود. اکثر مطالب، از عم جزو گرفته تا کتاب گلستان یا نصاب و غیره، در بیش تر موارد به صورت طوطی وار حفظ می شد. در مکتب از صبح تا عصر کودکان مشغول حفظ کردن درس ها بودند.درس خواندن مترادف بود با حفظ کردن. حتی پدران و مادران نیز وقتی می خواستند به کودکان خود بگویند که برو بنشین درس هایت را یاد بگیر، یا حل کن ...
می گفتند برو درس هایت را «حفظ کن»، یا درسَت را حفظ کردی؟

گرچه شیوه ی آموزش انفرادی یا به صورت گروه های همدرس بود، اما کتاب ها برای همگان یکسان بود؛ یعنی همه باید نخست عم جزو را یاد می گرفتند، به علاوه باید کتاب های تعیین شده در مکتب را هم می خواندند، ولی اگر توان خواندن و پیشرفت نداشتند، حق خواندن کتاب ها یا مطالب دیگر را نداشتند. برای نمونه اگر کسی فقط در نوشتن خط استعداد نشان می داد، ولی کتاب گلستان، یا نصاب الصبیان را بلد نبود، معلم به وی اجازه نمی داد از یادگیری کتاب های مذکور معاف شود.

به سخن دیگر، گرچه شیوه انفرادی بود، ولی در سطوح گوناگون برنامه و کتاب های یکسان و ثابتی وجود داشت و هر کس که می خواست به سطوح بالاتر برسد، باید کتاب های سطوح پایین را می آموخت. این شیوه ی حفظ کردن، پاره ای دشواری ها را به دنبال داشت.

عبدالله مستوفی در این باره می نویسد:

«درس من خوب پیش نمی رفت و سبب آن بر من و آخوند، هر دو، مجهول بود. آخوند از کودنی من و من از بی مهری آخوند ناراضی بودیم و کم مانده بود از بچه های کودن معروف شوم. خواندن یک سوره ی کوچک قرآن برای من مانند آشامیدن دریا بود [آشامیدن دریا اصطلاح فرانسوی است و کنایه از کار مشکل است] هر کلمه ای را باید آخوند، ده بار تکرار کند، در دفعه ی یازدهم هم که بر می گردم باز نتوانم بی غلط بخوانم. هر قدر آخوند بیش تر عصبانی می شد من هم همان قدر کودن تر می شدم.

در صورتی که در مسائل غیردرسی زیرکی هایی از خود بروز می دادم ... آخوند حیران می ماند که این پسر که در موارد عادی تا این اندازه هوش و استعداد ظاهر می کند، چگونه است که در خواندن این قدر لنگ است. برای آخوند هم خوب نبود که پسر صاحب مکتب از سایرین عقب باشد. به هر کیفیتی بود تا نصاب که مقدمه ی عربی خوانی است، پیش رفتیم، ولی آن چه امروز می خواندم و با هزاران جان کندن یاد می گرفتم، بعد از چند روز که می خواستم کار کنم، مثل این بود که دفعه ی اول است که می خواهم تازه این درس را بخوانم».

شمس الدین رشدیه در توضیح شیوه های آموزش نوشته است:

«پس از اینها، آخوند طفلی را به حضور خوانده می گوید: بنویس گل، بچه می ماند. خدایا چه کند؟ چه بنویسد؟ چه خاکی بر سر کند؟ آخوند می گوید: گاف پیش؛ گُ، لام جزمی؛ گل. کودک حیران می ماند، گاف پیش گُ چه فلزی است؟ چه جانوری است؟ لازم جزمی اسم گل است یا باغبان؟ این جاست که تسلیم چوب و فلک می شود. بیچاره طفل در نوشتن گل «گ» را بلد است، نوشتن «ل» را هم بلد است. در ترکیب اینها معطل می ماند». 

تنبیه و تشویق:

تنبیه بدنی بچه ها موضوعی بسیار لازم و واجب بود. هر مکتب خانه فلک و چوب مخصوص داشت  هر معلمی چندین ترکه در پهلوی خود داشت، برخی بلند، برای دوردست، برخی کوتاه برای نزدیک، برخی از مدارس نیز فلک یا فلکه داشتند. اگر کودکی درس خود را خوب پس نمی داد، و یا شیطنت می کرد به احتمال زیاد تنبیه بدنی می شد. در عکس های بازمانده از آن زمان، چه در کتاب های مربوط به عکس های تاریخی، چه در کتاب های تعلیم و تربیت، صحنه هایی از فلک شدن کودکان مکتب ها و مدارس جدید! آن زمان دیده می شود. 

جمال زاده درباره ی تنبیه در مکتب خانه می نویسد:

«همان روز اولی که قدم به مکتب نهادم، مانند مرغی که به قفس افتاده باشد، هنوز طپش قلبم تسکین نیافته بود که آخوند با قهر و غضب و کر و فر بسیاری چنان که گویی با من طفل معصوم پدر کشتگی صد ساله دارد اسمم را پرسید. با صدای لرزان گفتم سید محمدعلی. گفت سید محمدعلی بدان که این جا را مکتب می گویند. این جا جای شیطنت و بازی گوشی نیست.

نفست درآید، ناخت را زیر فلکه می گیرم و با انگشت یک بغل ترکه ی اناری را که در مقابل دوشکچه اش به زمین ریخته بود نشان داد ... در یک چشم به هم زدن چوب و فلکه حاضر شد و دو پای بچه سید مظلوم به هوا رفت و ذریه ی رسول خدا و میوه ی دل بتول عذرا اولین بار زهر بیداد اولاد آدم را چشید و از همان ساعت یک باره از علم و سواد و خط و کتابت بیزار و هراسناک گردید».  این روش در تعلیم و تربیت به تنفر کودکان از رفتن به مدرسه می انجامید.

جمال زاده در ادامه می نویسد:

«عصر همان روز وقتی به خانه برگشتم و تفصیل چوب خوردنم را به مادرم حکایت نموده دو پا را در یک کفش کردم که الا دیگر به مکتب نخواهم رفت». 
 

شیوه های تنبیه:

چوب زدن، به فلک بستن، سرپا نگاه داشتن و روی یخ و برف نشانیدن و یا پابرهنه نگاه داشتن، وزنه ی سنگین در دست نگه داشتن، حبس در جای تاریک، نهادن ریگ زیر لاله های گوش و مداد لای انگشتان، یا دست ها را بالا و روی یک پا ایستادن ... از این جمله بود.

گاهی برخی از معلمان ابتکارات غریبی در تنبیه به کار می بردند و گویی به این وسیله تفریح می نمودند. برای نمونه معلم، به بچه امر می کرد که خودش دو سه سیلی محکم به صورتش بزند. اگر در زدن سیلی ها، کوتاهی می کرد یا آهسته می زد، دو برابر آن یا سه برابر آن را خود معلم با شدت بیش تر می زد و گاهی به شاگردان دستور می داد سیلی به هم بزنند.

به این ترتیب کودک را نسبت به عدم اطاعت از امر معلم مجازات می کرد. در بعضی مکتب ها، نظر به سلیقه ی معلم تنبیه اخلاقی معمول بود. یعنی تمام شاگردان هم صدا شده و درباره ی مقصر داد می زدند: لعنت، واحسرتا، واغیرتا، تفو، و بعضی از کلمات و اصوات شبیه به همین مضمون. تشویق هم اخلاقی بود. یا خود معلم بارک الله، آفرین می گفت یا تمام شاگردان هم صدا شده در حق او آفرین می گفتند. 

با توجه به این که یکی از علت های فرار کودکان از مدرسه، علاوه بر شیوه ی نادرست آموزش، زیاده روی شماری از معلمان در امر تنبیه بوده،

به یکی دو نمونه از نحوه ی تنبیه اشاره می کنیم:

«وقتی تقصیر کودکی زیاد بود، پای او را چوب می زدند. در این صورت، وی را در زمین می خواباندند و یکی از کودکان روی سینه ی او می نشست و کودک دیگر پاهایش را می گرفت و از زمین بلند می کرد و یک یا دو نفر دیگر، که معمولاً نایب معلم ها (خلیفه) بودند، با ترکه به کف پای کودک می زدند، تا حدی که استاد بگوید بس است.

گاهی نیز پاهای کودک مقصر را در فلک می گذاشتند و آن چهارچوبی که پاهای کودک را که روی زمین خوابانیده اند توی آن می گذاشتند و دو نفر شاگرد دو سر طنابی را که به فلک وصل بود، از طرفین می کشیدند و پاها را نیم متر بالاتر از زمین نگه می داشتند و از دو طرف، با چوب و شلاق به کف پای شاگرد مقصر می زدند. بعضی اوقات آن قدر به کف پای شاگرد مقصر ترکه می زدند که کف پاها ورم می کرد و تا چند روز کودک نمی توانست موقع رفتن پای خود را به راحتی به زمین بگذارد.
 

بعضی اوقات نیز، که از یک طرف اتاق صدای کودکان بلند می شد و آن ها شیطنت می نمودند، استاد نمی توانست شاگرد مقصر و خطاکار را پیدا کند، تمام کودکانی را که آن سمت اتاق بودند دسته جمعی تنبیه می کرد، یا خودش آنان را چوب می زد، و یا دستور می داد پاهای آن ها را به فلک بگذارند. به طور کلی، اصل تشویق در مکاتب کم بود ولی تنبیه و آن هم تنبیه بدنی هر روز اجرا می شد». 

چون تنبیه بدنی یکی از رایج ترین عمل آموزشی بود، لذا شماری از شاگردان برای رضایت خاطر مکتب دار، ضمن هدایای گوناگون از قبیل: خوردنی ها و پوشیدنی ها، یا پول نقد به وی می دادند.

به روایت رشدیه، زبان حال شاگردان مکتب خانه ها این بود:

«چهارشنبه کنم فکری، پنج شنبه کنم شادی، جمعه کنم بازی، ای شنبه ی ناراضی، پاها فلک اندازی، چوب های آلبالو، پاهای خون آلود».

عکس العمل والدین نسبت به تنبیه بدنی:

بسیاری از اولیاء، نه تنها چندان واکنشی در برابر این رفتار استاد نشان نمی دادند، بلکه به اعتبار این گفتار قدیمی «جور استاد به ز مهر پدر» به وی می سپردند اگر کودک شیطنت کرد یا درس نخواند، او را خوب تنبیه کنند.

در اردبیل چنین رسم بود:

«معمولاً وقتی ولی طفلی او را به مکتب می گذاشت، این جمله را خطاب به آخوند باجی می گفت که: «اتی سنون، سوموگی منیم» یعنی گوشت اش مال تو، استخوان اش مال من. و این حکایت از آن داشت که اگر آن قدر به او چوب بزند که گوشت های تنش بریزد او رضایت خواهد داشت». 
 

به نظر می رسد این واکنش نشان ندادن از بینش خود اولیا نسبت به کودک و تربیت آنان سرچشمه می گرفت. به این ترتیب که خود اولیا، بیش تر وقت ها در تربیت کودکان شان تنبیه بدنی را به کار می بستند و چون معلم را نیز در این زمینه یار و یاور خود می پنداشتند، لذا از کرده ی وی چندان ناراحت نمی شدند.

مرتضی راوندی درباره ی تنبیه بدنی می نویسد:

«به طور کلی، اکثریت روشنفکران و دانشمندان آن زمان، از جمله سعدی شیرازی، راه پیشرفت نوآموزان را در تأدیب و تنبیه پنداشته اند، و بر اساس این نظریه، آموزگاران آن دوران با سیلی و چوب و فلک نوآموزان را به کار تحصیل، یا فعالیت های یدی و فراگرفتن حرف و صنایع وادار می کردند، و این روش تربیتی را خدمتی بزرگ و گرانبها به فرزندان آتیه ی کشور می شمردند.

سعدی می گوید:

ندانی که سعدی مراد از چه یافت
نه هامون نوشت و نه دریا شکافت
به خردی بخورد از بزرگان قفا
خدا دادش اندر بزرگی صفا
هر آن طفل کو جور آموزگار
نبیند، جفا بیند از روزگار
سعدی در باب هفتم گلستان عقاید و نظریات خود را در مورد تربیت کودکان اظهار کرده است. گویی افصح المتکلمین سعدی شیرازی و معاصر نامدارش مولانا جلال الدین رومی، به اقتضای زمان و محیط نشو و نمای خود به این نتیجه رسیده بودند که از راه تهدید و فشار و آزار و شکنجه، بهتر می توان کودکان و خردسالان را، خواندن و نوشتن آموخت، غافل از این که، نیاموختن و فرار کودکان از مدرسه به علت نفرت آنان از فرا گرفتن علم و دانش نبوده، بلکه آن چه نوآموز را از فرهنگ و آموزش بیزار و فراری می کرد، روش بسیار غلط تعلیم و تربیت معلمان بود که از دیرباز تا حدود نیم قرن پیش، ادامه داشت و هرگز آموزگاران در این اندیشه نبودند که کتابی در خور فهم کودک تألیف و تنظیم کنند و الفبا و ترکیب لغات و کلمات را به تدریج و گام به گام با اسلوبی صحیح، توأم با تشویق و تحسین به اطفال بیاموزند ...

مولوی در موردت تنبیه اطفال، قدمی چند از معاصر نامدارش، سعدی، فراتر نهاده و آشکارا گفته است: که اگر کودکی در زیر ضربات پدر بمیرد باید پدر او خون بها بدهد، ولی اگر طفلی، در زیر تازیانه ی آموزگاری جان سپرد، هیچ گناهی متوجه معلم او نیست». 
 

در اینجای مقاله مصحح شایسته دانست تا شعری از شاعران معاصر و جوان را بر این تنه ی فرهنگی بیاورد تا مخاطبان عزیز خود بسنجند که چه بر مشتاقان علم آمده و با روحیات و خلقیات آزرده چه تغییری در ادب و فرهنگ و روح حساس اهل ادب آمده است از این بی مهری ها در ماه مهر !!!
حسین صفا میگوید : 

ای ماه مهر! زهر هلاهل! 
باز آ که زنگ های ثلاثه
روزی هزاربار بمیرند

تا کودکان به وقت دبستان
از ترس امتحان نهایی
با نمره ی چهار بمیرند

ای ماه مهر! ماه بداخلاق!
با ایده های محکم و خلّاق
ما را بزن به خط کشی از چوب
ما را بزن به ترکه ی مرطوب 
تا در درون کودک دیروز
مردان بی شمار بمیرند

سقّای عِلم! دست بجنبان
تا گوش های تشنه به دستِ
چَک های آبدار بمیرند

امتحانات شاگردان:

امتحان از دانش آموزان به شکل امروزی نبود. هر روز و هر هفته کودک درس تحویل می گرفت و درس تحویل می داد و استاد در هر درس شاگرد را ارزیابی می کرد و مطابق با توانایی هایش درس جدید می داد. شاگرد تا درسش را خوب یاد نگرفته بود، مرخص نمی شد. همه ی برخوردها رودرور و پیوسته بود. مسأله ی شب امتحان یا ایام امتحانات مفهومی نداشت.

در حقیقت ارزشیابی دو مرحله داشت:

الف. ارزشیابی مرحله ای: هر روز، یا هر چند روز یک بار صورت می گرفت.
ب: ارزشیابی نهایی: همان پایان یک کتاب یا یک مطلب بود که با آیین خاصی انجام می یافت.

امتحان نیز همانند آموزش جنبه ی فردی داشت. هر دانش آموز یا گروهی از شاگردان همدرس به صورت انفرادی و بدون مقایسه با شاگردان یا به اصطلاح هنجارهای از پیش تعیین شده برای همگان، مورد ارزشیابی قرار می گرفت و این ارزشیابی، چون در حضور دیگر شاگردان بود، امکان اشتباه در آن کم تر بود. چون هم شاگرد در طول تحصیل پیوسته مورد نظر استاد و دیگر شاگردان بود و هم این که در پایان یک کتاب همگان می پذیرفتند که شاگرد مورد نظر شایستگی ختم کتاب یا درس خاص را دارد. امتحان در بیش تر موارد، شفاهی بود، مگر این که نوشتن مورد نظر بود، مثل املا و خط.
 

آیین ختم قرآن و ختم سوره ها:

پس از ختم عم جزو، موضوع به ولی شاگرد خبر داده می شد و وی به شکرانه ی این موفقیت هدیه ای برای آخوند می فرستاد و همین که به سوره ی «جمعه» یا «یس» می رسید، باز تشریفاتی داشت و می بایست هدیه ای برای معلم بیاورد، اما ختم قرآن تشریفات بیش تری داشت.

قیاس و استقراء: شاید شما هم با این اصطلاحات معروف فلسفه و منطق آشنایی داشته باشید. در روان شناسی یادگیری نیز همانند منطق و ریاضی، دو اصطلاح قیاس و استقرا  کاربرد دارند. بسیاری از کارشناسان، یادگیری را به دو سبک قیاسی و استقرائی تقسیم می کنند. یادگیری قیاسی همان یادگیری کل به جزء است و یادگیری استقرائی، به یادگیری جزء به کل گفته می شود. 

یادگیری کل به جزء (قیاسی)
در این سبک یادگیری، فرد عادت دارد به مسائل از بالا به پائین نگاه کند. فردی که سبک یادگیری قیاسی دارد باید ابتدا با تصویر کلی موضوع ارتباط برقرار کند و پس از درک ساختار و کلیت مطلب، به شناخت جزئیات آن بپردازد. افرادی با سبک یادگیری کل به جزء، وقتی کتابی را باز می کنند، ابتدا به فهرست موضوعی آن مراجعه می کنند، سرفصل ها را می خوانند و پس از اینکه نگاه کلی را نسبت به موضوع کتاب به دست آوردند، سراغ خواندن فصول آن می روند و با جزئیات موضوع، درگیر می شوند. این افراد بدون داشتن و درک تصویر کلی، نمی توانند ارتباط بین اجزاء و ارکان موضوع را به خوبی درک کنند. اما در صورتی که ایده کلی مبحثی را بفهمند، به سرعت قادرند، جزئیات را در جای صحیح خود و در ارتباط با موضوع اصلی طبقه بندی کنند.

آزوبل، روان شناس و نظریه پرداز آموزشی از این سبک یادگیری، به عنوان یادگیری هرمی نام می برد. به باور او این افراد  درک هرمی از موضوعات دارند و برای اینکه یادگیری موثری داشته باشند باید بتوانند از راس هرم به سمت قاعده حرکت کنند و در هر مرحله، ارتباطات جزئی تری با مباحث ایجاد نمایند. یادگیری کل به جزء، از یک ایده کلی در راس هرم شروع شده و رفته رفته، شاخه شاخه شده و به جزئیات ریز که شامل مصادیق و مثالها است در قاعده هرم، ختم می شود.

تکنیک های تدریس برای کمک به سبک یادگیری قیاسی
-    قبل از شروع درس، ایده کلی را در یک مقدمه توضیح دهید.
-    سر فصل موضوعات درسی را روی تخته بنویسید.
-    خط سیر تاریخی یا تقدم و تاخر موضوعات را روی تخته بنویسید.
-    درس را با مقدمه ای شامل هدف، فرایند و نتایج مورد انتظار آغاز کنید.
-    مقالات را تیتر بندی کنید.
-    بخواهید دانش آموزان فهرست موضوعی و سر فصل ها را با شما مرور کنند.
-    نمودارها و شکل ها کمک زیادی به درک مطلب و یادگیری این افراد می کند.

یادگیری جزء به کل (استقرائی)
در این سبک، یادگیری از جزء به طرف کل حرکت می کند. افرادی که دارای سبک یادگیری استقرائی هستند از در کنار هم گذاشتن جزئیات، پی به کلیات می برند و می توانند قانون ها و احکام کلی را کشف و درک کنند. این افراد علاقه زیادی به شنیدن جزئیات دارند. این سبک یادگیری، بسیار شبیه به کاراگاهان پلیس است که از کنار هم گذاشتن جزئیات ظاهراً نامربوط، به تصویر کلی یک اتفاق پی می برند و می توانند ارتباط بین این اجزای دور از هم را پیدا کنند و آنها را در یک قالب کلی، منسجم کنند. این افراد، به مثال ها و مصادیق توجه می کنند و با درک جوانب یک موضوع، ایده کلی را در ذهن خود برداشت می نمایند. بیشترین مثال ها در کاربرد یادگیری استقرائی در حل مسائل ریاضی است وقتی که فردی با کلنجار رفتن با ترتیب قرار گرفتن اعداد و گزاره ها، یک قانون یا فرمول کلی را استنباط می کند و از طریق حل مثال های گوناگون، مفاهیم کلی را استقرا می نماید.

تکنیک های تدریس برای کمک به سبک یادگیری استقرائی
-    درس را با یک مثال آغاز کنید.
-    مصداق ها و مثال ها بهترین ابزار شما برای تدریس مفاهیم هستند.
-    هرم یادگیری را از پائین به بالا بپیمائید. از مثال ها و نمونه ها به طرف قوانین و مفاهیم کلی پیش بروید.
-    جزئیات و جوانب مختلف موضوع را یادآوری کنید.
-    اطلاعات کافی در مورد جزئیات موضوع فراهم کنید.
-    کودکان را تشویق کنید، از بین چند مثال مشابه؟، یک قانون کلی را استنباط کنند.

در کل می توان گفت سبک های یادگیری قیاسی و استقرائی گرچه تقریبا سبک هایی ذاتی هستند اما اگر به کودکان کمک کنیم، هر دو روش را بیاموزند، قادر خواهند بود در موقعیت های مختلف، به سبک های متفاوتی بیاموزند. وقتی ایده و تصویر کلی از یک موضوع در دست نباشد، دانش آموزان باید قادر باشند از راه مطالعه مثال ها ومصادیق جزئی، قوانین کلی را برداشت کنند. و زمانی که جزئیات زیادی در دست نباشد، آنها باید بتوانند از راه درک کلیات، ارتباط بین جزئیات را برقرار کنند. بنابراین کمک به دانش آموزان برای استفاده از هر دو روش می تواند نه تنها موفقیت تحصیلی آنها را تضمین کند بلکه به قدرت تفکر و اندیشه ورزی آنها نیز در سایر مراحل و مسائل زندگی کمک شایانی خواهد کرد

ابتدا به هدف تدریس تشدید اشاره ای بکنیم که چرا اصلا تشدید به عنوان یک درس در فارسی گنجانده سده است؟

هدف: همان هدفي است كه از تدريس تشديد براي بزرگسالان داشتيم و انتظارات نيز همان انتظارات مي‌باشد.
پيش از بيان مراحل و روش تدريس تشديد براي خردسالان، يادآوري چند نكته ضروري است.
1 ـ در كتاب راهنماي تدريس اوّل دبستان ( سال 63 و 67 ) ، براي تدريس تشديد اين گونه عمل شده است: نخست كلمه مشدّد را به صورت تفكيك « بنـ ، نا » نوشته و سپس توضيح داده‌اند كه چون دو صدا ( دو حرف ) پشت سر هم قرار گرفته، شكل دوّم ( حرف دوّم ) را نمي‌نويسيم و به جاي آن روي حرف قبل علامت تشديد «ـّ» مي‌گذاريم.
با توجّه به استعداد افراد مبتدي، روش خواندن حرف مشدّد را بيان نكرده‌اند كه تلفّظ آن با صورت قبلي تفاوت دارد، در شكل قبلي، زبان دو بار به مخرج يك حرف برخورد مي‌كرد ولي در صوت دوّم، زبان يك بار ، بله در هر دو صورت دو صد (دو حرف) شنيده مي‌شود امّا در صورت دوّم، زبان محكم و با شدّت به مخرج حرف برخورد و ( بدون هيچ گونه مكثي) جدا مي‌شود.
اِشكال عمدّه در اين است كه دوّمي در اوّلي ادغام نمي‌شود تا ما حرف دوّم را حذف و به جاي آن علامت تشديد را روي حرف قبلي قرار دهيم، بلكه حرف اوّل در دوّمي ادغام مي‌شود و بايد اوّلي را حذف و به جاي آن علامت تشديد را روي دوّمي قرار دهيم.
با توجّه به نكات فوق و اين كه معلّم كلاس اوّل با زحمات قابل تقديري اين علامت رابه دانش آموزان ياد داده است، در اين جا جزئيّات بيشتري از علامت تشديد و روش تلفّظ حرف مشدّد را با توجّه به استعداد آن‌ها شرح مي‌دهيم.
مراحل تدريس تشديد
1ـ يكي از كلماتي را مي‌نويسيم كه در كلاس اوّل ابتدايي براي يادگيري علامت تشديد، دانش آموزان با آن آشنا شده‌اند و از آن‌ها مي‌خواهيم تا آن را بخوانند.
2 ـ مي‌پرسيم: اين كلمه داراي چند بخش است و مي‌خواهيم تا صداي هر بخش را مشخّص كنند.
3 ـ با كمك آن‌ها همان كلمه را به صورت تفكيك وبخش بخش مي‌نويسم و علامت گذاري مي‌كنيم.
4 ـ توضيح مي‌دهيم: براي تلفّظ اين كلمه، زبان بايد دوبار به محل تلفّظ يك حرف برخورد كند و اين كار، حرف زدن را كمي مشكل مي‌كند، براي اين كه حرف زدن آسان شود، اوّلي را داخل دوّمي مي‌كنند.
5 ـ نشانه آن را كه علامت تشديد باشد و روش خواندن آن را بيان مي‌كنيم.
6 ـ روي كلمات دوبخشي، سه بخشي و چهار بخشي كه داراي علامت تشديد باشد تمرين مي‌كنيم.
روش تدريس تشديد
معلّم: همه با خواندن اين كلمات « نقّاش، بنّا،....» در كلاس اوّل ابتدايي آشنا شده‌ايد، با هم بخوانيد.
دانش آموزان: نقّاش، بنّا،....
معلّم: كلمه نقّاش، چند بخش است؟ بخش كنيد.
دانش آموزان: نقـ، قاش، دو بخش است.
معلّم: صداي بخش اوّل.
دانش آموزان: ن، ـَ، ق.
همزمان با بيان صداي بخش اوّل، بخش اوّل را در وسط تابلو مي‌نويسيم و علامت گذاري مي‌كنيم. «نَقْـ».
معلّم: صداي بخش دوّم.
دانش آموزان: ق، آ، ش.
همزمان با بيان صداي بخش دوّم، بخش دوّم را با كمي فاصله در كنار بخش اوّل مي‌نويسيم و علامت گذاري مي‌كنيم.
نَقْـ قاشْ
معلّم: چه حرفي در اين كلمه تكرار شده است؟
دانش آموزان: حرف قاف.
معلّم: دفعه اوّل با چه علامتي خوانده مي‌شود؟
دانش آموزان: با علامت سكون.
معلّم: دفعه دوّم با چه علامتي خوانده مي‌شود؟
دانش آموزان: با صداي كشيده فتحه.
معلّم: همان گونه كه مي‌بينيد، در اين كلمات حرف قاف دوبار خوانده مي‌شود، دفعه اوّل با علامت سكون و دفعه دوّم باهمان علامتي كه حرف دوّم دارد، براي خوانده شدن آن نيز زبان بايد دوبار به محل تلفّظ حرف قاف برخورد كند، و اين براي حرف زدن كمي مشكل است كه بگوييم:
نَقْـ، قاش ـ بَنْـ نا ـ ذُرْ ، رَتْ
براي سهولت در تلفّط، اولي را حذف ( در اين وقت روي قاف ساكن ضربدر مي‌‌كشيم) و به جاي آن علامتي به اين شكل «‌ـّ» روي حرف دوّم قرار داده‌اند ( در اين وقت باكشيدن فلش از روي حرف حذف شده تا حرف دوّم، علامت تشديد را روي حرف دوم اضافه مي‌كنيم «قّاشْ») تا قاري قرآن متوجّه شود كه اين حرف در اصل دو تا بوده، اولي ساكن، دوّمي متحرك (صدادار)، اضافه بر آن در هنگام خواندن آن بايد دقّت كنيم كه ديگر مكثي صورت نگيرد بلكه بايد آن را شديد و محكم ادا كنيم به اين صورت: نقّاش.[1]
همان گونه كه دقّت كرديد براي تلفّظ دو تا قاف، ديگر لازم نيست زبان را دو بار به محل تلفّظ حرف قاف برسانيم بلكه زبان يك بار ولي محكم و با شدّت به محل تلفّظ حرف بر خورد و جدا مي‌شود، در هنگام برخورد با حالت سكون ودر هنگام جدا شدن با همان صدايي كه حرف دوّم دارا مي‌باشد. در هنگام تلفّظ هيچ گونه مكثي نبايد بين تلفّظ دو حرف ايجاد شود.
اسم اين علامت «شديد» است، تشديد به ما مي‌فهماند كه اين حرف در اصل چند تابوده؟
داشن آموزان: دو تا.
معلّم: دفعه اوّل با چه علامتي بايد خوانده شود؟
دانش آموزان: سكون.
معلّم: دفعه دوّم با چه علامتي بايد خوانده شود؟
دانش آموزان: با همان علامتي كه آن حرف دارد.
معلّم: آيا بين تلفّط دو حرف مي‌توانيم فاصله بيندازيم؟
دانش آموزان: خير.
معلّم: حالا با هم بخوانيد: نَقّاشْ.
دانش آموزان: نَقّاشْ.
روي كلمات قرآن، دو بخشي، سه بخشي به صورت جدا جدا و با هم تمرين مي‌كنيم، و در حالت مشدّد بودن حرفي، بايد آن را محكم و با شدّت ادا كنيم.
پس از آن كه مطمئن شديم همه دانش آموزان درس را خوب ياد گرفته‌اند تكليف منزل را مشخّص مي‌كنيم و در جلسه بعد نيز همين درس را ادامه و تقويت مي‌كنيم.
در تقويت درس تشديد، ديگر لازم نيست كلمات را به صورت جدا جدا بنويسيم، بلكه نخست روي كلمات سه بخشي و چهار بخشي كه داراي علامت تشديد است تمرين مي‌كنيم و سپس آياتي را انتخاب مي‌كنيم كه داراي تشديد و علامت‌هاي گذشته باشد

تدریس حروف الفبای (نشانه های چهار شکلی)

برای تدریس نشا نه های 4 شکلی ،  می توان از شیوه هایی استفاده کرد که بچه ها خود به اسم هر نشانه ، پی ببرند.  روش و شیوه های معرفی شده ی نشانه ها تا حدودی شبیه به هم می باشند ،فقط موارد استثنا مثل تشدید ، "خوا "روش های منحصر به فردی دارند. در نظر بگیرید تدریس نشانه ای مثل : " اِ  ، ِ ، ه و  ﻪ " که به ترتیب  ،اسمشان  اِ اول ،   ِ غیر اول ، ه آخر تنها و ﻪ آخر چسبان ،می باشد . دقت شود که هم شکل بودن دو صدای آخر اِ با صدای" ﻫ  " توجه بیشتری را به خود معطوف می دارد ، که به کار بردن مثال های بیشتری را می طلبد . تکرار و تمرین باعث تثبیت یادگیری در این زمینه نیز خواهد بود . استفاده از املاهای خلاق ( خالی گذاشتن جای کلمه ی مورد نظر در یک جمله یا یک متن) هم تمرینی مؤثر در این زمینه است .  مثلاً این جمله  :

مادر اَمین و .......... (آزاده )  به بازار رفت  . او یک پاکت .........(نامه ) و یک تمبر خرید . در ....... (راه ) بازگشت به خانه گل های زیبایی دید و گفت : ..........! (به به ) چه گل های زیبایی !

برای تدریس نشانه هایی مانند این سعی شود حتما ًاز پازل و یا عکس های مختلف در این رابطه استفاده شود  .بعد از گروه بندی ،اجازه دهید دانش آموزان در مورد عکس ها با هم مشورت کنند و بعد گفته های خود را برای دیگر گروه ها بیان کنند. به کلمات کلیدی اشاره کرده و آن ها را راهنمایی کنید تا نشانه ی مورد نظر را به خوبی ادا کنند و آن را در کلمه بیابند . راهنمایی شما به طرف نشانه ی مورد نظر که در کجای کلمه قرار گرفته ، زمینه ای خواهد بود تا اسم هر نشانه را بتوانند بیان کنند . روشی که روش کاوشگری نام دارد و معمولا در تدریس های ریاضی به کار می رود به ما می آموزد که بعضی مفاهیم باید مستقیماً به دانش آموز ارائه نشود و با فراهم آوردن شرایط مناسبی ،دانش آموزان را برای کشف مفاهیم مورد نظر آماده کرد. یکی از پیشتازان این روش " جرج پولیا  " ریاضیدان لهستانی می باشد.

او معتقد است آن چه را که دانش آموز به وسیله ی خود کشف می کند ،هرگز از یاد نمی برد .به عبارت ساده تر از نظر او بهترین روش ،یادگیری کشف مفاهیم توسط فراگیرنده است . چون در این روش معلم،راهنما و دانش آموز جوینده است ؛ لذا مورد توجه و علاقه ی دانش آموز قرار می گیرد.البته چون برای کشف یک مفهوم به وقت زیادی احتیاج است ،لذا ارائه ی این روش نسبت به روش های دیگر وقت گیر است

نامگذاری حروف الفبای فارسی
حروف الفبا شامل صامت ها و مصوتها میشه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مصوتها شامل

آ اول- اغیراول

ایـ اول- یـ وسط - ی آخر - ای مستقل

او اول- و غیراول

اَ اول - ــــــَـــــــــــ غیراول

اِ اول - ـــــــــِــــــ غیراول -
ـه آخرِ چسبان - ه آخرِ تنها

اُ اول - ــــــــُـــــــــــ غیراول
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

صامت ها❤️❤️❤️

بْـ غیرِ آخر بْ آخر بِ

پـْ غیرِ آخر پْ آخر پِ

تـ ْغیر آخر تْ آخر تِ

ثْـ غیرآخر ثْ آخر ثِ

جْـ غیرآخر جْ آخر جیم

چـ غیرآخر چ آخر چِ

حْـ غیرآخر حْ آخر حِ

خْـ غیرآخر خْ آخر خِ

دْ یک شکلی دال

ذْ یک شکلی ذال

رْ یک شکلی رِ

زْ یک شکلی زِ

ژْ یک شکلی ژِ

سـْ غیرآخر سْ آخر سین

شْـ غیرآخر شْ آخر شین

صْـ غیر آخر صْ آخر صاد

ضْـ غیرآخر ضْ آخر ضاد

طْ یک شکلی طا

ظْ یک شکلی ظا

عْـ غیرِ آخر ـعْـ وسط
ـعْ آخرِ چسبان عْ آخر عَین

غْـ غیرِآخر ـغْـ وسط
ـغْ آخرِ چسبان غْ آخر غَین

فـْ غیرِآخر فْ آخر فِ

قْـ غیرِآخر قْ آخر قاف

کْـ غیرِآخر کْ آخر کاف

گْـ غیرآخر گْ آخر گاف

لْـ غیرِآخر لْ آخر لام

مْـ غیرِآخر مْ آخر میم

نْـ غیرِآخر نْ آخر نون

وْ یک شکلی واو

هْـ غیرِآخر - ـهـْ وسط -
ـْه آخرِ چسبان - هْ آخرِتنها - هــــِ

یْـ غیرِآخر یْ آخر ی
ــــــــــّـــــــــ تشدید
خوا استثنا
و - ــــــــُـــــ استثنا

نامگذاری حروف الفبای فارسی
حروف الفبا شامل صامت ها و مصوتها میشه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مصوتها شامل

آ اول- اغیراول

ایـ اول- یـ وسط - ی آخر - ای مستقل

او اول- و غیراول

اَ اول - ــــــَـــــــــــ غیراول

اِ اول - ـــــــــِــــــ غیراول -
ـه آخرِ چسبان - ه آخرِ تنها

اُ اول - ــــــــُـــــــــــ غیراول
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

صامت ها❤️❤️❤️

بْـ غیرِ آخر بْ آخر بِ

پـْ غیرِ آخر پْ آخر پِ

تـ ْغیر آخر تْ آخر تِ

ثْـ غیرآخر ثْ آخر ثِ

جْـ غیرآخر جْ آخر جیم

چـ غیرآخر چ آخر چِ

حْـ غیرآخر حْ آخر حِ

خْـ غیرآخر خْ آخر خِ

دْ یک شکلی دال

ذْ یک شکلی ذال

رْ یک شکلی رِ

زْ یک شکلی زِ

ژْ یک شکلی ژِ

سـْ غیرآخر سْ آخر سین

شْـ غیرآخر شْ آخر شین

صْـ غیر آخر صْ آخر صاد

ضْـ غیرآخر ضْ آخر ضاد

طْ یک شکلی طا

ظْ یک شکلی ظا

عْـ غیرِ آخر ـعْـ وسط
ـعْ آخرِ چسبان عْ آخر عَین

غْـ غیرِآخر ـغْـ وسط
ـغْ آخرِ چسبان غْ آخر غَین

فـْ غیرِآخر فْ آخر فِ

قْـ غیرِآخر قْ آخر قاف

کْـ غیرِآخر کْ آخر کاف

گْـ غیرآخر گْ آخر گاف

لْـ غیرِآخر لْ آخر لام

مْـ غیرِآخر مْ آخر میم

نْـ غیرِآخر نْ آخر نون

وْ یک شکلی واو

هْـ غیرِآخر - ـهـْ وسط -
ـْه آخرِ چسبان - هْ آخرِتنها - هــــِ

یْـ غیرِآخر یْ آخر ی
ــــــــــّـــــــــ تشدید
خوا استثنا
و - ــــــــُـــــ استثنا